Inleiding | De roof en de verdwijning | Over Amber | De zoektocht | Geschiedenis van de Barnstenen Kamer | De reconstructie

De kamer

De roof en de verdwijning

Het mysterie van de verdwijning van de Barnstenen Kamer begon generaties geleden in de tijd van de grote kunstdiefstallen toen de nazi’s ook Rusland systematisch leegroofden. Tienduizenden schilderijen, juwelen, iconen en andere kunstwerken zijn toen verdwenen. In de woorden van een historicus: "het was niet alleen plundering op een schaal die de wereld nog nooit had gezien, het was ook een poging een totale cultuur te vernietigen".

En zo verdwenen vele kunstwerkenHet paleis in 1945
Nazi soldaten roven kunst uit Tsarskoye Selo. Rechts, het prachtige paleis in 1945

Maar de Barnstenen Kamer was niet zomaar een trofee uit een catalogus voor de nazi’s, het was een bewuste zorgvuldig geplande roof. Op 22 juni 1941 lanceerde Hitler Operatie Barbarossa, waarbij hij drie miljoen Duitse soldaten over de Russische grenzen dirigeerde, onder beschutting van luchtsteun. Tegen de 8ste september had Groep Noord van de Wehrmacht een vernietigende laatste aanval gedaan op de allerlaatste ring verdedigers van de stad die toen bekend stond als Leningrad en nam daarmee de stad in een dodelijke greep die bijna 900 dagen zou duren.

Toen de bommen begonnen te vallen in Pushkin, werden alle beschikbare mensen opgetrommeld, vooral oudere mensen, vrouwen en ook kinderen want mannen waren bezig met de verdediging van de stad, om in een wanhopige poging de duizenden schatten uit het Tsaristische tijdperk veilig te stellen, ze door de stad te loodsen en over het Oeral gebergte in veiligheid te brengen. Veel schatten werden in Leningrad zelf ondergebracht, zoals in de kelders van de Sint Isaac Kathedraal. Maar het waren er zoveel, té veel. Het ging niet om een paar wagonladingen, maar het ging om vele overvolle treinen met kunstwerken die moesten worden verborgen. En het meest bittere van de situatie was dat de inwoners van Leningrad, het meest waardevolle en meest beroemde van alle Russische kunstschatten aan hun zorgen toevertrouwd, niet konden redden....

De gouden ganggouden gang met twee presidenten
Links de "Gouden Corridor" in 1945 en rechts dezelfde corridor in 2003

De Barnstenen kamer was de derde kamer in het Catharina Paleis aan de "Gouden Corridor". Een gift van Peter de Grote in 1716, ter gelegenheid van de bezegeling van de vrede tussen Rusland en Pruisen.

Wilhelm Friedrich ITsaar Peter de Grote
Links Wilhelm Friedrich I, rechts Tsaar Peter 1, Peter de Grote

Geïnstalleerd in het zomerpaleis in Pushkin (toen en nu Tsarskoye Selo of "Dorp van de Tsaren" genoemd) diende de Barnstenen Kamer als meditatiekamer voor Tsarina Elizabeth, als ontvangstkamer voor Catharina de Grote, en als prijzenkabinet voor amberkenner en amberliefhebber Tsaar Alexander II. Er werd gezegd dat de kamer straalde van binnenuit, een soort mythische energie. De Barnstenen Kamer was veruit de beroemdste kamer ten oosten van Versailles! En het was precies daarom dat in september 1941 de Barnstenen kamer gedoemd was daar te verdwijnen.

Tsarina ElizabethCatharina de GroteAlexander II
Van link naar rechts: Elizabeth, dochter van Peter de Grote, Catharina de Grote, Alexander II

Tot op de dag van vandaag is niet helemaal duidelijk waarom het ging zoals het gegaan is. Was de staf van het museum te laat, te bezorgd voor het fragiele amber, of waren ze simpel gewoon te bang om het te verplaatsen? (Wie had immers later Kameraad Stalin durven vertellen dat hij de Barnstenen Kamer had ontmanteld?). Wat ook de reden was, curator Anatoly Kuchumov liet de waardevolle panelen op hun plaats zitten, slechts afgedekt met gaas, lappen katoen, beschilderd papier en lakens. Maar de nazi’s waren efficiënt, ook op hun rooftochten, en voor de vooraf goed ingelichte troepen ter plaatse was de Barnstenen Kamer zo zichtbaar als een lichtbaken.

Net als bij andere Nazi overwinningen gunden de diverse divisies elkaar het licht in de ogen niet. Sommige divisies waren verantwoording schuldig aan Hitler, andere aan Göring (die zichzelf aan meer dan 600 kunstwerken uit alleen al Parijs had geholpen). Het leek alsof elke organisatie in het Derde Rijk zijn kunstcollecties moest aanvullen en de nieuw gebouwde panden moest inrichten. Hierdoor kon het gebeuren dat officieren van de Wehrmacht al in het paleis waren voordat de speciale kunstkenners arriveerden. Ooggetuigen vertellen hoe zij zagen dat soldaten het papier van de muren trokken en met hun geweren stukken barnsteen uithakten.

De werkkamer van Göring
Gestolen kunst in de werkkamer van Goering

De Barnstenen kamer zelf viel onder de verantwoording van Alfred Rosenberg, een van de meest sinistere nazi kleptomanen. Rosenberg was een van Hitlers favorieten geworden dankzij boeken als "de Mythe van de 20 ste eeuw" waarin via een vreemde gedachtekronkel werd uitgelegd dat het noordelijke arische ras verantwoordelijk was voor de klassieke Griekse beeldhouwwerken en de grote werken uit de Italiaanse renaissance.

Voor Rosenberg wiens missie het was om de Germaanse cultuur te zuiveren was de Barnstenen kamer de ultieme uitdaging. Weliswaar waren twee van de chef werkmeesters een Deen en een Fransman en was was het werk voor een groot deel van de Italiaanse architect Rastrelli, maakte niets uit. Voor Hitler en de zijnen was Fredrich Wilhelms geschenk een werk van Duitsers, en zeer beslist vóór Duitsers! Zes man werkten 36 uur om de kamer, inclusief de schitterende parketvloer, de deuren en de kaarsenhouders te ontmantelen en in kratten te verpakken. De waardevolle panelen die twee eeuwen daarvoor per slee uit Pruisen waren gearriveerd, zouden nu terugkeren op Duitse grond in militaire voertuigen.

Detail
Detail uit een van de panelen

In Königsberg viel de Barnstenen Kamer onder verantwoording van de internationaal erkende barnsteenspecialist Dr. Alfred Rohde die directeur was van het museumkasteel. Königsberg was de bakermat van barnsteen en het museum beschikte over een van de meest belangrijke barnsteencollecties ter wereld. Rohde was geen nazi maar hij had wel de nazi "Kunstkommission" geattendeerd op het bestaan van de Barnstenen Kamer. Hij werkte intensief aan de unieke gelegenheid ieder onderdeeltje te catalogiseren en uit te vinden welke artiest in het verleden wat had gemaakt, gerepareerd of gerestaureerd. Dat was mogelijk omdat daarvan aantekeningen gemaakt waren op de achterkant van de panelen. Voor een man als Dr. Rohde, wiens hele leven gewijd was aan de studie van barnsteen, was het bestuderen van de beroemde stukken barnsteen iets als een droom die uitgekomen was.

Detail
Detail uit de nieuwe Barnstenen Kamer

Nog voordat de Barnstenen Kamer opnieuw was opgebouwd in Königsberg, stelde Rohde een paar panelen ten toon in de ruimtes van de kunstcollectie van Königsberg. De lokale krant schreef op 13 november 1941 dat de Barnstenen Kamer een verrijking was van de wereldberoemde stukken in de kunstcollectie. Ondertussen was men op de derde verdieping bezig een muur te verwijderen om zo een zelfde ruimte te creëren als in Tsarskoye Selo. Helaas was de ruimte rechthoekig en moest men een van de panelen weglaten in de tegenover elkaar gelegen muren. Andere wijzigingen betroffen het parket op de vloer, kaarsenhouders die niet aanwezig waren en andere onderdelen die vermist geraakt waren. De Barnstenen Kamer die door de Nazi's in Königsberg werd geëxposeerd was niet meer het kunstwerk uit Tsarskoye Selo, maar de originele luister en de mysterieuze glans waren er beslist wel!

Toen Rohde de Barnstenen Kamer ging opbouwen ontdekte hij dat twee van de drie deuren misten. Daarover schreef hij op 13 januari 1942 een brief aan 18de leger in Tsarskoye Selo en vroeg hen die deuren in Tsarskoye Selo te verwijderen en naar Königsberg te vervoeren. Later diezelfde maand werden ze verwijderd en korte tijd later bij Rohde afgeleverd. Eind maart 1942 was de reconstructie klaar en werd de Barnstenen Kamer officieel tentoongesteld. Zelfs de Berliner Zeitung had een journalist gestuurd om dit gebeuren te verslaan en op 12 april 1942 verscheen er in die krant een twee pagina's groot artikel dat verslag deed van de gebeurtenissen in Königsberg. De nazi's schepten graag op over hun successen....

De kamer in Königsberg
De Barnstenen Kamer tentoongesteld in het Kasteel van Königsberg in 1943

Om te kunnen begrijpen hoe groot de aantrekkingskracht van de Barnstenen Kamer was op mensen, van Tsaren tot Führers, moet men eerst een beetje gevoel voor het Barnsteen zelf krijgen. Behalve in Europa geldt amber of barnsteen zo'n beetje als een soort semi-waardevolle halfedelsteen, eigenlijk niet écht waardevol maar een beetje zoals tijgeroog. De enige opleving kende barnsteen in de Verenigde Staten (en ver daarbuiten) als waardevolle leverancier voor het DNA van dinosaurussen in de film Jurassic Park.

Uit de film Jurassic Park
De film Jurassic Park. Het DNA van dinosaurussen bewaard gebleven in barnsteen.

DetailDetail
Links, detail uit een van de panelen, een molentje!
Rechts, detail, goed zichtbaar de hoeveelheid kleuren die het barnsteen kan hebben


Maar in Europa was barnsteen gedurende vele eeuwen zijn gewicht alleen al waard in mythes en sagen.....


Over Amber of Barnsteen 
Lees verder in deel 3

 

 

Pagina bijgewerkt: 2016-04-14