Inleiding | De roof en de verdwijning | Over Amber | De zoektocht | Geschiedenis van de Barnstenen Kamer | De reconstructie

Groeten uit...

Over Amber of Barnsteen

In Europa was barnsteen gedurende vele eeuwen zijn gewicht alleen al waard in mythes en sagen. Barnsteen is natuurlijk helemaal geen steen, maar het residu van prehistorische bomen die zichzelf probeerden te beschermen tegen insecten en ziektes door het produceren van hars. Het barnsteen uit de Baltische Zee vindt zijn oorsprong meer dan 30 miljoen jaar geleden. In die tijd  was er aan de Baltische kusten van wat nu Polen Rusland en Letland zijn, een precieze combinatie van omstandigheden nodig om het amber te creëren.

Vele duizenden jaren kwamen grote hoeveelheden coniferen met hars op de bodem van de oude zee bovenop elkaar terecht. Voordat het residu kon opdrogen en verpulveren kwam de hoeveelheid bomen op de een of andere manier onder een laag rivierklei terecht. Afgeschermd door die laag klei en zand kon het hars uitharden tot barnsteen. In tijden dat ijsbergen en stormen het zeebed verstoorden kwamen soms stukjes barnsteen boven drijven en spoelden aan land.

Voor de bevolking van Letland was deze schat het bewijs van de legende van koningin Jurate die ooit onder water leefde in een groot paleis gebouwd van barnsteen. Toen Perkunas, de god van de donder, ontdekte dat Jurate een verhouding had met een gewone visser, bliksemde hij haar dood en vernietigde ook haar paleis met zijn bliksemstralen. Tot vandaag, als het stormt en de wind hard waait in dit gedeelte van de Baltische zee, kun je haar horen huilen om haar verloren liefde. Later, als je geluk hebt, kun je stukjes van haar paleis in de branding van de zee vinden.

Barnsteen met insluitselBarnsteen met insluitsel
Barnsteen met een insect ingesloten, links, en met een takje rechts

Deze stukjes amber brachten de bewoners van de Baltische kusten grote rijkdom en hun amber gaf voeding aan nieuwe legendes. Volgens de Griekse mythologie was amber gehard uit de tranen die geplengd werden over de dood van Helios’s zoon Phaëthon. Sophocles dacht dat het tranen waren van verre vreemde vogels die de meleagrides zouden heten, en Servische volken dachten dat het tranen van de zon waren. Al in het Stenen Tijdperk was bekend dat amber iets bijzonders was, en niet alleen omdat er soms vreemde plantjes of insecten in opgesloten waren. Het schitterend gekleurde Baltische amber of barnsteen voelde wonderbaarlijk licht aan en kon gepolijst worden, gevormd en vervormd in bijna iedere vorm, bijvoorbeeld om verwerkt te worden in sieraden, en het werd aangetroffen van klein Azië tot in het graf van Tutanchamon.

Barnsteen, mat en gepolijstBarnsteen in sieraden
Links, Barnsteen, mat en gepolijst. Rechts, Barnsteen verwerkt in juwelen

Zoals bijvoorbeeld ook mirre was barnsteen beroemd om zijn mystieke aroma wanneer het verbrand werd. Bovendien ontstaat er een statische lading wanneer het wordt opgewreven met wol; het trekt kleine stofdeeltjes of wat dan ook aan. Daarom is het Griekse woord voor barnsteen, elektron, in onze taal elektriciteit geworden. Barnsteen heeft ook de reputatie te kunnen genezen. In de Russische folklore was barnsteen hierom bekend, maar tevens als bescherming tegen het boze oog.

Zo bekeken zou je de barnstenen kamer in het Catharina Paleis kunnen zien als een soort paniektoevluchtsoord voor Tsaren dat hen beschermde tegen vijandige invloeden van buitenaf. Gezien de eeuwenoude mystieke faam van barnsteen en de reputatie van de Barnstenen Kamer zelf, is het geen wonder dat deze kamer in zekere zin het meest populaire museumstuk van nazi Duitsland was.

Het bureautje met het Florentijnse paneelDe commode of bureautje

Boven links, een zwart wit foto van de Barnstenen Kamer, gemaakt rond 1910. Het Florentijnse Mozaïek "voelen en ruiken" hangt boven het bureautje dat later ook is teruggevonden. Rechts het originele bureautje in 2003.

Geïnstalleerd in het kasteel in de oude stad Königsberg in Oost Pruisen aan de Baltische kust, (nu de Russische stad Kaliningrad) had de Barnstenen kamer zijn nieuwe thuis gevonden.

Want het was daar waar de Barnstenen kamer terecht kwam na de plundering in Tsarskoye Selo. De directeur van het museumkasteel, Alfred Rohde praatte de aanwezigheid van de Barnstenen kamer in Königsberg goed met de woorden dat tenslotte het Catharina paleis door de oorlog was verwoest. Dat was helaas maar al te waar. Bezoekers die vandaag het Catharina paleis bezoeken zien de foto’s uit die tijd. De Gouden Corridor vervallen tot ruwe bakstenen, de geruïneerde parketvloeren bedekt met sneeuw, zoals een gids het noemde "tot as verbrand door die fascistische indringers".(Zie deel 1)

Catharina paleis recentCatharina paleis in 1945
Links het Catharinapaleis in Tsarskoye Selo in 2003 en rechts na de tweede wereldoorlog in 1945.

Maar ook Königsberg bleek geen veilige haven voor de Barnstenen Kamer en maar al te snel was ze weer in groot gevaar. Midden 1943 toen ze twee jaar tentoongesteld was geweest, was Rohde genoodzaakt de Barnstenen Kamer te ontmantelen en in kratten op te slaan. Nu was het de beurt aan de Duitsers. Geallieerde bombardementen in augustus 1943 op Königsberg maakten van de stad en het kasteel een ruïne. Maar uit Rohdes correspondentie lijkt het zeker dat de Barnstenen Kamer deze aanvallen had overleefd. Maar dat is ook zo ongeveer het laatste zekere ding in deze zaak.

Kasteel KönigsbergKasteel Königsberg
Het kasteel van Königsberg voor de tweede wereldoorlog

Terwijl het Rode leger steeds dichterbij kwam koos Alfred Rohde samen met zijn vrouw ervoor om in Königsberg te blijven. Door sommigen wordt dit geïnterpreteerd dat Rohde de Kamer die voor hem een obsessie was geworden niet alleen wilde laten, en misschien ook omdat hij de enige was die wist waar de kamer verborgen was. De KGB was nieuwsgierig genoeg om hem te ondervragen, maar kreeg geen antwoorden. Op een gegeven ochtend, toen de  Rohdes hadden moeten verschijnen voor een vervolgondervraging en niet kwamen opdagen werd de veiligheidsdienst geïnformeerd. Spoedig bleek dat het echtpaar plotseling 's nachts was overleden aan tyfus (er woedde een epidemie in de stad).

Van toen af aan begon om de Barnstenen Kamer een vreemde waas te hangen die voor altijd ook om de onderzoekers en schatjagers zou hangen. Toen de KGB kwam om de stoffelijke overschotten van de Rohdes te onderzoeken, waren ze verdwenen. De dokter die de overlijdensakte had getekend was spoorloos verdwenen en is nooit meer teruggevonden. En waar ter wereld waren de tonnen barnsteen in de 25 massieve containers gebleven?

 De zoektocht
lees verder in deel 4

 

Pagina bijgewerkt: 2016-04-14