Inleiding | De roof en de verdwijning | Over Amber | De zoektocht | Geschiedenis van de Barnstenen Kamer | De reconstructie


Groeten uit...

Geschiedenis van de Barnstenen Kamer

De originele Barnstenen Kamer is rond 1701 gemaakt in Königsberg voor Charlottenburg het paleis in Berlijn van Frederik I, (geboren Königsberg* 11 juli 1657 – overleden Berlijn 25 februari 1713). Frederik I was de eerste koning van Pruisen en hij gaf de opdracht tot het maken van de Barnstenen Kamer.

Frederik III/IFrederik Wilhelm IFrederik de Grote
Vlnr: Frederik III/I, Frederik Willem I, Frederik II/Frederik de Grote

Frederik III of Frederik I: kwam in 1688 in Brandenburg als keurvorst Frederik III aan het bewind en werd onder de naam Frederik I in 1701 koning van Pruisen.

Frederik Willem I: Koning van Pruisen, maakte in het begin van de 18de eeuw zijn land tot de derde militaire mogendheid in Europa. Van hem kreeg Peter de Grote de Barnstenen Kamer. (Frederik Willem I verzamelde "reuzen" voor zijn Grenadiersregiment).*zie notitie

Frederik II / Frederik de Grote: Frederik de Grote, koning van Pruisen, maakte van het land een grote militaire macht. Tijdens de Eerste Deling van Polen werd ook West Pruisen deel van zijn koninkrijk en voerde hij drie oorlogen tegen Oostenrijk.

Tijdens de grote reconstructiewerken aan het koninklijke paleis in Berlijn, opgedragen door Frederik I, kreeg architect Andreas Schluter het idee om Barnsteen te gebruiken, een materiaal dat nooit eerder was toegepast bij interieurdecoratie, om één van de kamers in het paleis mee in te richten. Op aandringen van Sophie Charlotte, de tweede vrouw van Frederik I gaf de koning opdracht voor de Barnstenen Kamer. Het ietwat buitenissige idee was uitvoerbaar omdat in de koninklijke pakhuizen de enorme barnsteen collectie van de koning was opgeslagen. Andreas Schluter gebruikte ook drie panelen van Duitse meesters uit de 17e eeuw, die uitbundig met barnsteen waren gedecoreerd.

De architect nodigde Gottfried Wolfram uit om mee te werken aan de Barnstenen Kamer. Wolfram was de hoofd barnsteenmeester aan het hof van de Deense Koning Friedrich IV. In april 1701 kwam Wolfram in Berlijn aan met een aanbevelingsbrief voor de koning en begon aan het werk. Het originele ontwerp was pas half afgewerkt omdat Andreas Schluter eerder was ontslagen en Berlijn had verlaten. De volgende hofarchitect was de Zweed Eosander von Goethe. Hij kon weer niet zo goed opschieten met de barnsteenmeester en dus werd Gottfried Wolfram ook ontslagen.

Paleis Charlottenburg in Berlijn
Het slot Charlottenburg in Berlijn

De koning besloot om het werk af te laten maken in het Charlottenburg Kasteel en alle barnsteen fragmenten die al klaar waren werden daarheen gestuurd. In 1707 werd aan de laatste fase van het werk begonnen met de deelname van twee meesters uit Danzig, Gottfried Turau en Ernest Schacht. Deze laatste fase duurde bijna 5 jaar. Toen in 1713 Friedrich I overleed werd het werk stil gelegd. De nieuwe Pruisische Koning Friedrich Wilhelm I had geen behoefte aan een Barnstenen Kamer en alle ontwerpen en tekeningen werden overgebracht naar Berlijn en aan de vergetelheid overgelaten.

Peter de GroteTsarina Elizabeth
Tsaar Peter I, Peter de Grote links, en zijn dochter Elizabeth, ofwel Elezaveta Petrovna

Maar ook in Rusland werd over de Barnstenen kamer gesproken en Tsaar Peter de Grote besloot om die kamer in zijn bezit te krijgen voor zijn Kunstkamera collectie. In 1716 ontmoette hij tijdens een reis naar Frankrijk, Friedrich Wilhelm I in Habelbern, niet ver van Berlijn, en niet lang daarna ontving hij de Barnstenen Kamer als een diplomatieke gift, tezamen met het jacht Liburnica. Twee jaar later beantwoorde de tsaar dit gebaar door de koning 55 grenadiers te sturen en naar men zegt een beker naar zijn eigen ontwerp* (zie notitie).

De Russische vertegenwoordiger aan het Pruisische hof, Graaf Alexei Golovin begeleidde het transport. Achttien kratten met barnsteen werden in 8 wagens geladen en in eerste instantie vervoerd naar Königsberg, daarna naar Memel waar ze 6 weken in transit waren. Op 6 januari 1717 werd de zending daar in ontvangst genomen in naam van Peter de Grote door de hoofdhofmeester van de gravin van Curland. Vandaar ging het transport naar Riga en van Riga uiteindelijk naar Sint Petersburg. Daar nam de Generaal Gouverneur Alexander Menshikov de zending in ontvangst en pakte die uit volgens de instructies uit Berlijn.

Helaas wist men toen niet hoe de Barnstenen Kamer weer opgebouwd moest worden en het Barnsteen werd naar een vleugel van het Zomer Paleis gebracht waar zich ook de “Kunstkammer” van de Tsaar bevond. Blijkbaar is het daar gewoon ergens tegen een muur gezet.

Sint Petersburg, het Winterpaleis
Het winterpaleis in Sint Petersburg. Hier werd de Barnstenen Kamer opgebouwd voor Tsarina Elizabeth, de dochter van Peter de Grote

Toen de dochter van Peter de Grote, Tsarina Elizabeth, aan de macht kwam besloot zij de bijna vergeten Barnstenen Kamer in een van de ruimtes van haar officiële residentie het Winter Paleis in te richten. Ze belastte haar hoofd architect, Bartolomeo Francesco Rastrelli, met deze taak. In 1743 werd de Italiaanse meester Alexander Martelli uitgenodigd naar Rusland om gedeeltes van het Barnsteen te repareren en te corrigeren. Er was niet genoeg barnsteen om de hele kamer in het Winter Paleis mee te decoreren dus gebruikte  Rastrelli spiegelende zuilen en bijkomende panelen beschilderd in barnsteenstijl. In 1745 kreeg de Tsarina van Frederik II een vierde paneel naar het ontwerp van Anton Reich. De Barnstenen Kamer was bij elkaar gepuzzeld in 1746 en werd gebruikt voor officiële ontvangsten.

In juli 1755 gaf Tsarina Elizabeth Bartolomeo Francesco Rastrelli opdracht om te Barnstenen Kamer te verhuizen naar het Catharina Paleis in Tsarskoye Selo. In het Winter Paleis werd de kamer ontmanteld en verpakt in kratten en deze werden te voet door een special team naar Tsarskoye Selo vervoerd.

Het Catharina paleis in Tsarskoye Selo
Het Catharina Paleis in Tsarskoye Selo. Het favoriete paleis van Tsarina Elizaveta Petrovna die hier de Barnstenen Kamer liet opbouwen. Vanuit dit paleis is de kamer in 1941 door de nazi's geroofd

Gezien het delicate karakter van het materiaal en het feit dat stukjes konden vallen en breken, werd er een speciale opzichter aangesteld voor de Barnstenen Kamer die het barnsteen moest onderhouden. In 1758 werd daarvoor Friedrich Roggenbuch uit Pruisen uitgenodigd en in die functie geïnstalleerd. Hij was tevens ook het hoofd van de Tsarskoye Selo Barnsteen Werkplaats.

In 1763 besloot Tsarina Catharina II dat de geschilderde panelen vervangen moesten worden door panelen met echt amber, zij bestelde ook nieuwe panelen voor de onderste gedeelten van de kamer. Friedrich Roggenbuch werd hierbij geassisteerd door werkmeesters die eerder waren uitgenodigd naar Rusland. 8 vlakke panelen met een ingelegd ontwerp werden geproduceerd voor het lagere gedeelte van de kamer, tezamen met 8 namaak zuilenpanelen voor aan beide zijdes van de centrale toegangsdeur.

In de meer dan vier jaar dat het werk duurde ging er 450 kilo barnsteen in het project en in 1770 vond de allerlaatste afwerking plaats. De kamer was toen in een staat zoals we hem nu kennen van oude foto’s.

De Barnstenen Kamer
De Barnstenen Kamer zoals hij er in 1770 ook uitgezien moet hebben (foto 1938)

Het barnsteen dat drie muren bedekte was gearrangeerd in drie horizontale rijen. De centrale rij bestond uit de 8 grote symmetrische panelen. Vier daarvan hadden een afbeelding die rond 1750 in Florence gemaakt was in de Florentijnse mozaïektechniek waarin  edelstenen waren verwerkt. Deze waren ontworpen door de artiest Guiseppe Dzokki en stelden de vijf zintuigen voor; zien, voelen, horen, smaak en reuk. Spiegelzuilen vulden de ruimtes tussen de grote panelen op. De laagste rij Barnsteen bestond uit vierkante panelen.

In de zuidwesthoek bevond zich een kleine barnstenen tafel met een elegant gedraaide voet. De verdere inrichting van de kamer bestond uit met barnsteen ingelegde commodes naar Russisch ontwerp, en een vaas van chinees porselein. Bovendien bevond zich in de kamer een van de meest waardevolle collecties barnstenen objecten die in de 17 de en 18 de eeuw door Duitse, Poolse en Russische meesters was vervaardigd. Deze collectie bevond zich in de kamer in speciale met glas overdekte vitrines.

Hoektafel in de Barnstenen Kamer
Hoektafel in de Barnstenen Kamer

Abrupte temperatuur schommelingen en kolenstook verwarming beschadigden het barnsteen en in de 19de eeuw is de kamer drie keer gerestaureerd; in 1833, en tussen 1893 en 1897. In de twintiger en dertiger jaren van de vorige eeuw werden kleine reparaties uitgevoerd. Een grote restauratie was gepland voor 1941.

Tijdens de eerste dagen van de tweede wereldoorlog toen de evacuatie van de kostbaarheden in het Catharina Paleis in volle gang was, is besloten om gezien de breekbaarheid van de Barnstenen Kamer deze niet verder achter de linies te brengen. In plaats daarvan werd besloten de kamer op de plek zelf te verbergen. Eerst werd er papier op de muren gelijmd en dat werd weer bedekt met gaas en katoen.

De Duitse troepen die de stad Tsarskoye Selo binnenvielen brachten echter specialisten in legeruniform van de Kunstkommission mee. De nazi's demonteerden de kamer in 1941 tijdens hun veroveringstocht en zonden de panelen onder uiterste geheimhouding in kratten naar het kasteel van Königsberg in Oost Pruisen (nu de Russische stad Kaliningrad). In het Kasteel museum van Königsberg werden de panelen tentoongesteld in een hal op de derde verdieping. De directeur van het Kasteel Museum, de barnsteenkenner en specialist bij uitstek, Alfred Rohde, schreef in 1944 dat de Barnstenen Kamer in haar thuisland was teruggekeerd en dat er niets mooiers in het museum te zien was dan dit schitterende pronkstuk. Niet lang daarna moesten de Duitsers terugtrekken voor de aanvallende Russen en werd de Barnstenen Kamer weer ontmanteld en in kratten verpakt. Deze kratten werden vervoerd naar een geheime plek en sinds die tijd heeft niemand de Barnstenen Kamer meer gezien, vele grote zoektochten ten spijt!

Recent opgedoken foto van de Barnstenen Kamer in KönigsbergDe Barnstenen Kamer in Königsberg

Boven: De Barnstenen Kamer gefotografeerd in Königsberg rond 1943. Deze foto's zijn pas in 1997 opgedoken en worden toegeschreven aan een Duitse soldaat die ze heimelijk gemaakt en Königsberg uitgesmokkeld heeft.

De reconstructie- lees verder over de reconstructie in deel 6  

 

*Frederik Wilhelm I had een tamelijk vreemde hobby, hij verzamelde soldaten, niet zomaar soldaten, maar reuzen. Hij spaarde kosten noch moeite om door heel Europa uitzonderlijk lange mannen te vinden voor zijn Grenadiersregiment. Deze mensen werden gewoon gekocht en als ze niet wilden zelfs ontvoerd naar Potsdam. Deze hobby werd een obsessie voor hem. Er kon op een gegeven moment op diplomatiek niveau alleen nog onderhandeld worden als er Grenadiers bij geleverd werden. Een van de eerste dingen die zijn zoon en opvolger Frederik de Grote deed was het opheffen van dit regiment dat geld verslond, nergens toe diende en bestond uit ongemotiveerde mannen uit heel Europa.

*Koningsbergen, Königsberg, Kaliningrad: De stad ontstond als Königsberg rond een door de Duitse Orde in 1255 gesticht kasteel; ze kwam tot ontwikkeling dankzij de gunstige ligging aan handelswegen en de functie als bisschopszetel. In 1340 sloot de stad zich aan bij de Duitse Hanze, in 1457 werd ze zetel van de grootmeesters van de Duitse Orde en in 1525 van de hertogen van Pruisen, die in 1626 omvangrijke versterkingen aanlegden. Tijdens de Zevenjarige Oorlog was de stad enige tijd bezet door de Russen. Sinds de stichting van de Albertus Universiteit (1544) had zij zich ontwikkeld tot cultureel en wetenschappelijk centrum. In de Tweede Wereldoorlog werd de stad ernstig beschadigd door geallieerde bombardementen en de belegering door Russische troepen. In 1945 kwam de stad aan de Sovjet-Unie en werd genoemd naar de staatsman Michael Ivanovitsj Kalinin.

Pagina bijgewerkt: 2016-04-29